تصور کن جمعه عصر است. هفته سختی را پشت سر گذاشتهای و تصمیم گرفتهای در خانه بمانی، استراحت کنی و برای هفته بعد انرژی جمع کنی. همهچیز خوب پیش میرود تا اینکه گوشی ات را برمی داری و تصاویر دوستانت را از یک دورهمی میبینی. چند دقیقه بعد، استراحت دیگر بهاندازه قبل لذت بخش نیست. با خودت فکر میکنی: «کاش من هم رفته بودم. شاید اتفاق جالبی افتاده باشد. نکند دارم فرصتهای زندگی ام را از دست میدهم؟»
حالا موقعیت دیگری را تصور کن. همان شب، فردی تصمیم میگیرد در خانه بماند. او میداند دوستانش بیرون هستند، اما از انتخاب خود ناراضی نیست. برایش مهم نیست که دیگران مشغول چه کاری اند؛ چون میداند امشب به استراحت نیاز دارد و میخواهد زمانش را مطابق اولویت های خودش بگذراند.
تفاوت این دو نفر فقط در خانه ماندن یا بیرون رفتن نیست. تفاوت اصلی در رابطه آنها با انتخاب هایشان است.
در روانشناسی امروز، دو اصطلاح برای بررسی این تجربهها به کار میروند: فومو (FOMO)، یعنی ترس از دست دادن تجربههای ارزشمند، و جومو (JOMO)، یعنی لذت یا رضایت از کنار گذاشتن برخی تجربهها و فرصتها.
فومو و جومو، فومو میتواند ما را به سمت بررسی مداوم شبکههای اجتماعی، مقایسه خود با دیگران و پذیرفتن تعهدات بیش از توانمان سوق دهد. در مقابل، جومو به ما یادآوری میکند که لازم نیست در همه اتفاقات حضور داشته باشیم تا زندگی معناداری داشته باشیم.
اما آیا جومو واقعاً یک مفهوم علمی است؟ چرا از جا ماندن میترسیم؟ چگونه میتوانیم میان یک فرصت ارزشمند و فرصتی که صرفاً از دست دادن آن ما را نگران میکند، تفاوت بگذاریم؟
در این مقاله، ضمن تعریف علمی فومو و جومو این پرسشها را با تکیه بر پژوهشهای روان شناسی بررسی میکنیم و با تمرینهایی آشنا میشویم که به تصمیمگیری آگاهانه تر و استفاده متعادلتر از شبکههای اجتماعی کمک میکنند.
فهرست مطالب
فومو (FOMO) چیست؟ تعریف علمی ترس از دست دادن
فومو مخفف عبارت انگلیسی Fear of Missing Out است که میتوان آن را «ترس از دست دادن» یا «ترس از جا ماندن» ترجمه کرد.
پژوهشگران در تعریف فومو به نگرانی فراگیری اشاره میکنند که ممکن است دیگران تجربههای لذتبخش یا ارزشمندی داشته باشند و ما در آن تجربهها حضور نداشته باشیم. این نگرانی معمولاً با تمایل به حفظ ارتباط مداوم با فعالیت ها و اتفاقات زندگی دیگران همراه است.
بیشتر بخوانید: آشنایی با مدل پرما PERMA برای زندگی باکیفیت
یکی از پژوهش های تأثیرگذار این حوزه در سال ۲۰۱۳ توسط اندرو پریبیلسکی و همکارانش منتشر شد. پژوهشگران در این مطالعه، فومو را بررسی کردند و مقیاسی برای سنجش آن توسعه دادند. یافتهها نشان دادند که فومو با درگیری بیشتر در شبکههای اجتماعی و رضایت کمتر از زندگی و خلقوخو ارتباط دارد.
این نتایج به معنای آن نیست که هر فردی که زیاد از شبکههای اجتماعی استفاده میکند، فومو دارد یا هر فرد دارای فومو الزاماً از زندگی ناراضی است. پژوهش درباره روابط میان این متغیرها ادامه دارد و باید میان همبستگی و رابطه علت و معلولی تفاوت گذاشت.
فومو فقط ترس از دست دادن یک مهمانی نیست
برای شناخت بهتر فومو، باید توجه کنیم که موضوع اصلی همیشه خودِ رویداد نیست؛ گاهی معنایی است که به حضور نداشتن در آن رویداد میدهیم.
برای یک نفر، شرکت نکردن در مهمانی ممکن است فقط به معنای از دست دادن چند ساعت معاشرت باشد. برای فردی دیگر، همین اتفاق ممکن است این افکار را ایجاد کند:
- «دوستانم بدون من به هم نزدیک تر میشوند.»
- «شاید دیگران مرا فراموش کنند.»
- «همه در حال تجربه کردن زندگی اند، جز من.»
- «اگر این فرصت را از دست بدهم، شاید دیگر تکرار نشود.»
در این حالت، یک انتخاب ساده به مسئلهای درباره تعلق اجتماعی، ارزشمندی شخصی یا آینده تبدیل میشود.
به همین دلیل، فومو را نمیتوان صرفاً با تعداد دفعات بررسی گوشی اندازه گیری کرد. باید دید فرد چه نگرانی هایی را تجربه می کند، چگونه تصمیم می گیرد و این نگرانیها چه تأثیری بر زندگی روزمره او دارند.
تاریخچه فومو؛ از یک اصطلاح رایج تا موضوع پژوهش روان شناختی
ترس از جا ماندن پدیدهای نیست که با اینستاگرام یا تلفنهای هوشمند به وجود آمده باشد. انسانها مدتها پیش از ظهور اینترنت نیز نگران از دست دادن فرصتها، کنار گذاشته شدن از جمع یا عقب ماندن از دیگران بودند.
آنچه تغییر کرده، میزان دسترسی ما به اطلاعات مربوط به زندگی دیگران است.
فومو چگونه وارد ادبیات عمومی و علمی شد؟
اصطلاح FOMO در اوایل دهه ۲۰۰۰ در کاربرد عمومی رواج پیدا کرد و در سال ۲۰۱۳ در فرهنگ لغت انگلیسی آکسفورد ثبت شد. در همان سال، مقاله پریبیلسکی و همکارانش نقش مهمی در تعریف عملیاتی و سنجش پژوهشی این پدیده ایفا کرد.
این پژوهشگران فومو را در چارچوب نظریه خودتعیینگری بررسی کردند. بر اساس این نظریه، سه نیاز روان شناختی اساسی در انگیزش و بهزیستی انسان نقش دارند: خودمختاری، شایستگی و ارتباط با دیگران.
این چارچوب کمک میکند بفهمیم چرا بعضی افراد نسبت به تجربه های دیگران حساسترند. برای مثال، فردی که احساس میکند ارتباطات اجتماعی رضایت بخشی ندارد، ممکن است بیشتر نگران جمع هایی باشد که در آنها حضور ندارد.
البته این فقط یکی از چارچوبهای تبیینی فومو است؛ نه اینکه تمام موارد فومو الزاماً از برآورده نشدن نیازهای روان شناختی ناشی شوند.
چرا شبکههای اجتماعی فومو را برجسته تر کردهاند؟
فرض کن در گذشته یکی از دوستانت به سفر میرفت. احتمالاً بعد از بازگشت، بخشی از تجربهاش را برایت تعریف میکرد. امروز ممکن است در همان روز، ده ها تصویر از سفر، رستوران، دورهمی، خرید و فعالیت های مختلف او ببینی.
افزون بر این، فقط با یک نفر رو به رو نیستی. هم زمان از فعالیت تعداد زیادی از دوستان، همکاران، آشنایان و چهرههای شناختهشده باخبر میشوی.
در نتیجه، ذهن با مجموعهای از فرصت های بالقوه مواجه میشود که امکان تجربه کردن همه آن ها را ندارد.
پژوهشی طولی با سه مرحله اندازه گیری و ۱۳۴۱ شرکتکننده که در سال ۲۰۲۴ منتشر شد، رابطه فومو و استفاده از شبکههای اجتماعی را در طول زمان بررسی کرد. نتایج از بخشی از رابطه دو سویه میان این دو حمایت کرد: فوموی بیشتر در یک مرحله، استفاده بیشتر از شبکههای اجتماعی را در مرحله بعد پیش بینی میکرد و آن استفاده نیز با فوموی بیشتر در مرحله بعد ارتباط داشت.
این یافته با این تصور سازگار است که ممکن است فرد وارد چرخهای شود که در آن نگرانی از جا ماندن، بررسی بیشتر شبکه ها را به دنبال دارد و این بررسی ها دوباره فرصتهای بیشتری برای تجربه فومو فراهم میکنند. با این حال، مطالعه مذکور تمام ساز و کارهای علّی این چرخه را بهطور قطعی اثبات نمیکند.
چرا فومو را تجربه میکنیم؟ چهار ساز و کار روان شناخت
فومو را بهتر است نتیجه یک عامل واحد ندانیم. نیاز به ارتباط اجتماعی، مقایسه با دیگران، دشواری تصمیم گیری و نحوه استفاده از فناوری میتوانند در کنار یکدیگر نقش داشته باشند.
۱. نیاز به تعلق؛ آیا هنوز برای دیگران مهم هستم؟
انسان ها به ارتباط و تعلق اجتماعی نیاز دارند. روابط نزدیک، پذیرفته شدن و احساس عضویت در گروه میتوانند بخشی مهم از کیفیت زندگی باشند.
به همین دلیل، نگرانی درباره جا ماندن از یک جمع گاهی فراتر از خودِ آن جمع است. فرد ممکن است نگران باشد که اگر در برنامهای شرکت نکند، بهتدریج جایگاه خود را در رابطه از دست بدهد.
برای مثال، کسی را تصور کن که در یک شهر کوچک زندگی میکند و حلقه دوستان محدودی دارد. او ممکن است از ترس اینکه دیگران درباره غیبتش برداشت منفی داشته باشند، در برنامههایی شرکت کند که واقعاً تمایلی به آنها ندارد.
در این موقعیت، مسئله فقط یک مهمانی نیست؛ نگرانی درباره حفظ ارتباط و پذیرفته شدن نیز وجود دارد.
البته اهمیت دادن به روابط اجتماعی به خودی خود نشانه فومو نیست. پرسش مهم این است که آیا فرد میتواند با توجه به شرایط و نیازهای خود تصمیم بگیرد یا نگرانی از کنار گذاشته شدن تقریباً همیشه تصمیم او را تعیین میکند.
۲. مقایسه اجتماعی؛ چرا زندگی دیگران گاهی از زندگی خودمان جذابتر به نظر میرسد؟
لئون فستینگر در سال ۱۹۵۴ نظریه مقایسه اجتماعی را مطرح کرد. بر اساس این نظریه، انسان ها گاهی برای ارزیابی تواناییها، نگرش ها و موقعیت خود، از مقایسه با دیگران استفاده میکنند.
این فرایند میتواند مفید باشد. مشاهده پیشرفت یک همکار ممکن است به ما ایده بدهد که چگونه مهارت های خود را توسعه دهیم. دیدن تجربه یک دوست نیز ممکن است علاقهای تازه در ما ایجاد کند.
مشکل زمانی شکل میگیرد که مقایسه به شکلی ناعادلانه انجام شود.
در شبکههای اجتماعی، معمولاً بخشهایی از زندگی دیگران را میبینیم که برای نمایش انتخاب شدهاند. ممکن است سفر، موفقیت شغلی، جشن تولد یا لحظهای شاد را ببینیم، اما از خستگی ها، نگرانی ها، اختلاف ها و دشواری های روزمره آن فرد اطلاع نداشته باشیم.
اگر این تصاویر را با تمام جزئیات زندگی خودمان مقایسه کنیم، نتیجه لزوماً منصفانه نخواهد بود.
پرسش مهم این نیست که آیا دیگران تجربههای خوبی دارند؛ پرسش این است که چرا تجربههای خوب دیگران را گاهی دلیلی برای کم ارزش دانستن زندگی خودمان تلقی میکنیم.
۳. دشواری انتخاب؛ وقتی میخواهیم هیچ فرصتی را از دست ندهیم
هر انتخابی به معنای کنار گذاشتن گزینههای دیگر است.
اگر جمعه به یک مهمانی برویم، شاید فرصت استراحت را از دست بدهیم. اگر در یک دوره آموزشی ثبت نام کنیم، ممکن است زمان کمتری برای فعالیت دیگری داشته باشیم. اگر یک مسیر شغلی را انتخاب کنیم، ناچاریم از بعضی مسیرهای جایگزین صرفنظر کنیم.
این محدودیت بخشی طبیعی از زندگی است؛ اما پذیرفتن آن همیشه آسان نیست.
گاهی ذهن بهجای بررسی کیفیت انتخاب فعلی، بر تمام گزینههایی متمرکز میشود که انتخاب نشدهاند. در نتیجه، حتی پس از تصمیمگیری نیز فرد همچنان در حال مقایسه است.
برای مثال، فردی را در نظر بگیر که در یک کارگاه مفید شرکت کرده، اما تمام مدت به این فکر میکند که شاید کارگاه دیگری بهتر بوده باشد. ممکن است در پایان، نه از تجربه فعلی رضایت داشته باشد و نه ارزیابی دقیقی از گزینه جایگزین به دست آورده باشد.
این الگو به ما یادآوری میکند که داشتن گزینههای بیشتر همیشه به معنای تصمیمگیری آسانتر یا رضایت بیشتر نیست.
۴. چرخه بررسی مداوم؛ آیا هر بار که گوشی را برمیداریم، به دنبال اطلاعات ضروری هستیم؟
گاهی فرد گوشی خود را برمیدارد، نه به این دلیل که پیام مشخصی دارد، بلکه چون احتمال میدهد چیزی جدید اتفاق افتاده باشد.
او شبکه اجتماعی را باز میکند، چند تصویر میبیند، پیام ها را بررسی میکند و دوباره به کار خود برمیگردد. چند دقیقه بعد، همان رفتار تکرار میشود.
این رفتار ممکن است به عادت تبدیل شود؛ به ویژه اگر بررسی گوشی گاهی با دریافت پیام مهم، خبر جالب یا واکنش اجتماعی همراه باشد.
در این شرایط، فرد ممکن است حتی هنگام انجام فعالیتی لذتبخش، بخشی از توجه خود را به احتمال وجود اطلاعات تازه اختصاص دهد.
البته هر بار بررسی گوشی ناشی از فومو نیست. نیاز شغلی، ارتباط با خانواده یا دریافت اطلاعات ضروری نیز میتواند دلیل موجهی برای بررسی مکرر باشد. بنابراین باید میان استفاده هدفمند و استفاده ای که تحت تأثیر نگرانی و عادت انجام میشود، تفاوت گذاشت.
فومو در زندگی روزمره چه شکلی دارد؟
برای شناخت بهتر فومو، میتوانیم موقعیتهایی را بررسی کنیم که در آنها ترس از دست دادن به تصمیمهای روزمره راه پیدا میکند.
فومو در روابط اجتماعی
شخصی را تصور کن که پس از یک هفته کاری خسته کننده، ترجیح میدهد آخر هفته را در خانه بماند. دوستانش برای بیرون رفتن برنامهریزی میکنند و او با وجود خستگی، دعوت را میپذیرد.
اگر انگیزه اصلی او علاقه به معاشرت باشد، این انتخاب میتواند کاملاً مناسب باشد. اما اگر فقط به این دلیل برود که میترسد دوستانش بدون او صمیمی تر شوند یا از جمع کنار گذاشته شود، نگرانی از جا ماندن احتمالاً در تصمیم او نقش مهمی دارد.
فومو در شغل و پیشرفت فردی
فردی را در نظر بگیر که چند دوره آموزشی را همزمان دنبال میکند، مرتب فرصت های تازه را بررسی میکند و بهسختی می تواند روی یک هدف متمرکز بماند.
در نگاه اول ممکن است چنین رفتاری نشانه انگیزه و بلند پروازی به نظر برسد. اما اگر فرد هیچگاه فرصت کافی برای تمرین و استفاده از آموختههایش نداشته باشد، انباشت فرصتها ممکن است جای پیشرفت واقعی را بگیرد.
در اینجا لازم است تفاوت میان رشد هدفمند و تلاش ناشی از ترس عقب ماندن را بررسی کنیم.
فومو در خرید و تصمیمهای مالی
فرض کن محصولی ناگهان در شبکههای اجتماعی محبوب میشود و افراد زیادی درباره خرید آن صحبت میکنند. فردی که پیش از آن هیچ نیازی به محصول نداشته، ممکن است احساس کند اگر اکنون آن را نخرد، از دیگران عقب میماند یا فرصت ویژهای را از دست میدهد.
همین ساز و کار ممکن است در تصمیمهای مالی پرریسک نیز دیده شود؛ مثلاً زمانی که فرد بدون بررسی کافی، صرفاً به دلیل مشاهده سود دیگران وارد یک سرمایهگذاری میشود.
البته این رفتارها به تنهایی فومو را ثابت نمیکنند، اما نشان میدهند که نگرانی از جا ماندن چگونه میتواند بر ارزیابی فرصت ها اثر بگذارد.
فومو در استراحت و اوقات فراغت
شاید کمتر به این شکل از فومو توجه کرده باشیم: وقتی حتی در زمان استراحت نیز احساس میکنیم باید کاری مفیدتر انجام دهیم.
فردی که مرتب مشغول مقایسه میزان پیشرفت خود با دیگران است، ممکن است استراحت را به معنای عقب افتادن بداند. در نتیجه، زمان آزاد نیز به فرصتی برای اثبات بهرهوری تبدیل میشود.
در حالی که استراحت، بسته به شرایط فرد، میتواند بخشی ضروری از مراقبت از خود و حفظ عملکرد مناسب باشد.
پیامدهای فومو؛ چه زمانی ترس از جا ماندن به مسئله تبدیل میشود؟
فومو همیشه آسیب زا نیست. گاهی توجه به فرصتها ما را به ارتباط بیشتر با دیگران، یادگیری یا اقدام بهموقع تشویق می کند.
نگرانی زمانی جدی تر میشود که از حد متناسب فراتر برود و تصمیمها را بهطور مداوم تحت تأثیر قرار دهد.
کاهش رضایت از زندگی
وقتی ذهن دائماً به تجربه هایی توجه میکند که نداریم، ممکن است ارزش تجربه های موجود را کمتر ببینیم.
فردی که در یک دورهمی خوب حضور دارد، شاید بهجای لذت بردن از گفت و گو، نگران برنامه دیگری باشد که در آن شرکت نکرده است. در چنین شرایطی، حتی تجربههای مثبت نیز ممکن است به اندازه کافی رضایت بخش نباشند.
کاهش تمرکز
بررسی مکرر پیامها و اعلانها میتواند توجه را از فعالیت فعلی منحرف کند. این مسئله در مطالعه، کار، گفتوگو و حتی استراحت قابل مشاهده است.
اگر فرد مرتب از فعالیتی به فعالیت دیگر منتقل شود، ممکن است زمان زیادی صرف بررسی اطلاعات کند، بدون اینکه احساس کند واقعاً از آنها بهره برده است.
تصمیمگیری عجولانه
فومو ممکن است فرد را به پذیرفتن فرصتهایی سوق دهد که با اهداف، منابع یا شرایط او هماهنگ نیستند.
در این وضعیت، سؤال اصلی دیگر این نیست که «آیا این فرصت برای من مناسب است؟» بلکه این است که «اگر آن را نپذیرم، چه چیزی را از دست خواهم داد؟»
این تغییر در شیوه تصمیمگیری می تواند زمینه خریدهای غیرضروری، تعهدات بیش از توان و تغییرهای شتابزده را فراهم کند.
خستگی روانی
تلاش برای حضور در همه برنامهها، پاسخ دادن فوری به پیامها و دنبال کردن همه فرصتها میتواند انرژی زیادی مصرف کند.
در نهایت، فرد ممکن است هم از فعالیتهای متعدد خسته شود و هم به دلیل فرصتهای انتخابنشده احساس نارضایتی داشته باشد.
نکته مهم این است که فومو به خودیخود یک اختلال روانی مستقل نیست. اگر این نگرانی بهطور مداوم خواب، روابط یا عملکرد روزمره را مختل میکند، بررسی آن با متخصص سلامت روان میتواند مفید باشد.
جومو (JOMO) چیست؟ لذت از دست دادن یا رضایت از انتخاب خودمان؟
جومو مخفف عبارت Joy of Missing Out است که معمولاً به «لذت از دست دادن» ترجمه میشود.
این عبارت در کاربرد امروزی به تجربه رضایت از کنار گذاشتن برخی فرصتها، برنامهها یا فعالیتها اشاره دارد؛ به ویژه زمانی که فرد آگاهانه تصمیم میگیرد بهجای دنبال کردن همه اتفاقات، زمان و انرژی خود را به اولویت هایش اختصاص دهد.
برای مثال، فردی را تصور کن که دعوت به یک مهمانی را رد میکند تا استراحت کند. او میداند که ممکن است دوستانش لحظات خوبی داشته باشند، اما از تصمیم خود احساس پشیمانی نمیکند؛ زیرا میداند این انتخاب با نیاز فعلی او هماهنگ است.
در چنین موقعیتی، جومو به معنای خوشحال بودن از محرومیت نیست. فرد لزوماً از اینکه در مهمانی حضور ندارد خوشحال نشده است؛ بلکه از این رضایت دارد که توانسته است میان گزینههای مختلف، انتخابی متناسب با شرایطش انجام دهد.
آیا جومو یک مفهوم علمی تثبیتشده است؟
جومو نسبت به فومو سابقه پژوهشی کوتاهتری دارد. با این حال، در سالهای اخیر توجه پژوهشگران به این مفهوم افزایش یافته است.
مقالهای که در سال ۲۰۲۲ در مجله Journal of Consumer Affairs منتشر شد، چارچوبی با عنوان حرکت از فومو به جومو در استفاده از شبکه های اجتماعی پیشنهاد کرد. نویسندگان بر نقش ذهن آگاهی در استفاده از رسانههای اجتماعی تأکید کردند و راهی برای کاهش استفاده خودکار و افزایش استفاده آگاهانه تر مطرح کردند.
این مقاله بیشتر یک چارچوب نظری و پیشنهادی ارائه میکند؛ بنابراین نباید آن را بهعنوان اثبات قطعی اثربخشی یک روش درمانی خاص در نظر گرفت.
در سال ۲۰۲۵ نیز پژوهشی درباره سازگاری و اعتبارسنجی مقیاس جومو منتشر شد. این پژوهش نشان میدهد که جومو به تدریج در حال تبدیل شدن به موضوعی قابل اندازهگیری در پژوهشهای روانشناختی است. با این حال، هنوز برای نتیجه گیری درباره تمام ابعاد این مفهوم و کاربردهای بالینی احتمالی آن به شواهد بیشتری نیاز داریم.
بنابراین بهتر است جومو را یک مفهوم در حال توسعه بدانیم که با انتخاب آگاهانه، ذهنآگاهی و بهزیستی دیجیتال ارتباط دارد؛ نه روشی درمانی با اثربخشی تضمینشده.
تفاوت فومو و جومو چیست؟
فومو و جومو را نباید صرفاً به حضور داشتن یا نداشتن در یک برنامه تقلیل داد. تفاوت اصلی به انگیزه تصمیمگیری و رابطه فرد با فرصتهای انتخابنشده مربوط است.
| موقعیت | فومو | جومو |
|---|---|---|
| مهمانی | «اگر نروم، شاید از جمع عقب بمانم.» | «می توانم بر اساس انرژی و علاقهام تصمیم بگیرم.» |
| شبکههای اجتماعی | «باید مرتب بررسی کنم چه اتفاقی افتاده است.» | «میتوانم در زمان مناسب و با هدف مشخص آنلاین شوم.» |
| فرصت شغلی | «باید همه فرصتها را بپذیرم.» | «فرصت را با اهداف و شرایط خودم میسنجم.» |
| استراحت | «اگر استراحت کنم، از دیگران عقب میافتم.» | «استراحت نیز میتواند با اولویت هایم هماهنگ باشد.» |
| مقایسه اجتماعی | «دیگران زندگی بهتری دارند.» | «تجربه دیگران لزوماً معیار زندگی من نیست.» |
این جدول برای روشن کردن تفاوت مفهومی دو اصطلاح است، نه یک آزمون تشخیصی. یک فرد ممکن است در موقعیتی فومو و در موقعیتی دیگر جومو را تجربه کند.
آیا جومو یعنی کنار گذاشتن فرصتهای خوب؟
خیر. ممکن است یک فرصت واقعاً ارزشمند باشد و کنار گذاشتن آن پیامدهایی داشته باشد. جومو به معنای نادیده گرفتن این واقعیت نیست.
برای مثال، اگر فردی به دلیل خستگی یک دیدار دوستانه را لغو کند، شاید از استراحت خود رضایت داشته باشد؛ اما اگر مرتب همه دیدارها را لغو کند، ممکن است بهتدریج از روابط مهمش فاصله بگیرد.
بنابراین انتخاب آگاهانه به معنای بررسی پیامدهاست، نه اینکه هر تصمیم برای کنار گذاشتن یک فعالیت الزاماً درست باشد.
گاهی تصمیم مناسب، پذیرفتن یک دعوت با وجود کمی خستگی است؛ چون رابطهای مهم را تقویت میکند. گاهی هم تصمیم مناسب، نرفتن و استراحت کردن است.
جومو قرار نیست به ما بگوید همیشه نه بگوییم؛ قرار است کمک کند بدانیم چرا بله یا نه میگوییم.
تفاوت جومو با اجتناب، انزوا و بیتفاوتی
یکی از خطرهای برداشت سطحی از جومو این است که هر نوع کنارهگیری از فعالیتهای اجتماعی را نشانه سلامت روانی بدانیم.
اما انگیزه رفتار اهمیت زیادی دارد.
فرض کن دو نفر دعوت دوستانشان را رد میکنند.
نفر اول دوست دارد در جمع شرکت کند، اما از قضاوت شدن میترسد. او دعوت را رد میکند تا اضطرابش را تجربه نکند. اگر این الگو تکرار شود، ممکن است فرصتهای ارتباطی مهمی را از دست بدهد.
نفر دوم نیز دعوت را رد میکند، اما دلیلش این است که امروز به استراحت نیاز دارد. او همچنان برای دوستانش ارزش قائل است و میتواند در فرصت دیگری با آنها دیدار کند.
رفتار بیرونی هر دو نفر یکسان است، اما انگیزه و پیامد احتمالی آن متفاوت است.
برای ارزیابی بهتر، سه سؤال مطرح کن:
- آیا این تصمیم با ارزشها و نیازهای واقعی من هماهنگ است؟
- آیا به دلیل ترس یا نگرانی از موقعیتی اجتناب میکنم که در واقع برایم مهم است؟
- آیا این انتخاب در بلندمدت به روابط، سلامت و اهداف من کمک میکند؟
جومو زمانی به انتخابی سازگارانه نزدیکتر است که فرد بتواند در صورت تغییر شرایط، تصمیمش را نیز تغییر دهد. انعطافپذیری مهمتر از پایبندی به این تصور است که همیشه باید از فرصتها صرفنظر کرد.
چگونه جومو را در زندگی روزمره تقویت کنیم؟ ۸ تمرین کاربردی
جومو با تکرار یک جمله مثبت ایجاد نمیشود. برای تقویت آن، باید شیوه مواجهه خود را با فرصتها، مقایسه اجتماعی، توجه و تصمیمگیری بررسی کنیم.
تمرینهای زیر بر اصولی مانند ذهنآگاهی، روشن کردن ارزشها، مدیریت محرکهای دیجیتال و شکلدهی عادتها تکیه دارند. این مجموعه یک پروتکل درمانی اختصاصی و اثباتشده برای جومو نیست، بلکه برنامهای عملی برای افزایش خودآگاهی و استفاده متعادلتر از فناوری است.
تمرین اول: قبل از برداشتن گوشی، دلیل خود را مشخص کن
در طول روز، هر بار که بدون هدف مشخص گوشی خود را برمیداری، چند ثانیه مکث کن.
از خودت بپرس:
- آیا منتظر پیام یا اطلاعات مشخصی هستم؟
- آیا هدفی برای باز کردن این برنامه دارم؟
- آیا فقط نگرانم که اتفاقی افتاده باشد و من بیخبر مانده باشم؟
سپس تصمیم بگیر که آیا واقعاً لازم است گوشی را بررسی کنی.
هدف این تمرین حذف استفاده از گوشی نیست. هدف آن است که میان استفاده هدفمند و رفتار خودکار تفاوت بگذاری.
برای شروع، روزانه سه بار این مکث را انجام بده و فقط مشاهده کن که چه اتفاقی میافتد. لازم نیست از همان روز اول تمام عادتهایت را تغییر دهی.
تمرین دوم: یک بازه کوتاه بدون شبکههای اجتماعی بساز
یک بازه ۱۵ تا ۳۰ دقیقهای در روز انتخاب کن که در آن اعلانهای غیرضروری را بررسی نکنی.
این زمان را به فعالیتی اختصاص بده که واقعاً برایت ارزشمند است؛ مثلاً قدم زدن، مطالعه، غذا خوردن یا گفتوگو با یکی از اعضای خانواده.
اگر در این مدت فکر کردی ممکن است پیام مهمی دریافت کرده باشی، لازم نیست با خودت بجنگی. فقط فکر را شناسایی کن و بررسی کن که آیا واقعاً ضرورت دارد همین لحظه به آن پاسخ بدهی.
اگر در ابتدا بیقرار شدی، این تجربه را ثبت کن. هدف آن نیست که هیچوقت میل به بررسی گوشی نداشته باشی؛ هدف این است که بتوانی بدون واکنش فوری نیز به فعالیتت ادامه دهی.
تمرین سوم: سه اولویت اصلی زندگی خود را بنویس
گاهی فومو زمانی شدت میگیرد که نمیدانیم در شرایط فعلی چه چیزی برایمان اهمیت بیشتری دارد.
یک کاغذ بردار و سه اولویت مهم این دوره از زندگیات را بنویس.
برای مثال:
۱. سلامت و انرژی جسمی و روانی
۲. رابطه با خانواده و دوستان نزدیک
۳. پیشرفت حرفهای و یادگیری
سپس از خودت بپرس: «برای حفظ این اولویتها، لازم است به چه فعالیتهایی زمان بدهم و چه فعالیتهایی را کمتر دنبال کنم؟»
ممکن است متوجه شوی که بعضی برنامههای جذاب با اولویتهای فعلی تو هماهنگ نیستند. این موضوع به معنای بیارزش بودن آن برنامهها نیست؛ فقط نشان میدهد که نمیتوانی به همه چیز به یک اندازه زمان بدهی.
تمرین چهارم: یک نه آگاهانه بگو
در طول هفته، یک درخواست یا دعوت را که واقعاً با شرایط و اولویتهایت سازگار نیست، محترمانه رد کن.
پس از آن، احساس خودت را بررسی کن:
- آیا احساس گناه کردم؟
- آیا نگران قضاوت دیگران بودم؟
- آیا واقعاً فرصت مهمی را از دست دادم؟
- آیا از زمان آزادشده برای کاری که برایم اهمیت دارد استفاده کردم؟
اگر پس از رد کردن دعوت احساس ناراحتی کردی، تصمیم را فوراً اشتباه تلقی نکن. گاهی حتی تصمیمهای مناسب نیز با احساس ناخوشایند همراهاند.
از طرف دیگر، اگر متوجه شدی که تقریباً همه دعوتها را از روی ترس یا بیمیلی رد میکنی، بهتر است الگوی رفتارت را دقیقتر بررسی کنی.
تمرین پنجم: هزینه و فایده انتخابهای خود را ببین
وقتی از یک فرصت صرفنظر میکنیم، ممکن است ذهن فقط روی چیزی متمرکز شود که از دست دادهایم.
برای متعادل کردن این نگاه، دو ستون بنویس.
| چیزی که انتخاب نکردم | چیزی که در مقابل انتخاب کردم |
|---|---|
| شرکت در یک مهمانی | استراحت و خواب کافی |
| خرید یک وسیله غیرضروری | حفظ بودجه برای هدف مهمتر |
| حضور در یک رویداد | زمان بیشتر برای خانواده |
| بررسی مداوم شبکههای اجتماعی | تمرکز بر مطالعه یا کار |
این تمرین قرار نیست هر تصمیمی را توجیه کند. ممکن است گاهی واقعاً فرصت ارزشمندی را از دست بدهی. هدف این است که هزینه و فایده هر دو سوی انتخاب را ببینی.
پس از چند روز، یادداشتها را مرور کن و بررسی کن آیا تصمیمهایت با اولویتهایی که نوشتهای هماهنگ بودهاند یا خیر.
تمرین ششم: مقایسه اجتماعی را به اطلاعات مفید تبدیل کن
هر بار که زندگی خودت را با تجربههای دیگران مقایسه میکنی، از خودت سه سؤال بپرس:
۱. آیا تمام واقعیت زندگی این فرد را میدانم؟
۲. آیا دارم بخشی از زندگی او را با تمام زندگی خودم مقایسه میکنم؟
۳. آیا چیزی که در او میبینم واقعاً برای من ارزشمند است؟
برای مثال، دیدن سفر یک دوست ممکن است به تو یادآوری کند که به سفر علاقه داری. این مشاهده میتواند مفید باشد و حتی به برنامهریزی برای یک سفر آینده کمک کند.
اما اگر از همین تصویر نتیجه بگیری که زندگی فعلی تو بیارزش است، مقایسه به جای کمک به تصمیمگیری، به ابزاری برای نارضایتی تبدیل شده است.
لازم نیست مقایسه را کاملاً حذف کنی؛ کافی است آن را بهجای یک حکم قطعی، منبعی برای شناخت خواستهها و اولویتهایت در نظر بگیری.
تمرین هفتم: یک تجربه را بدون ثبت و انتشار زندگی کن
یک وعده غذا بخور، قدم بزن، موسیقی گوش بده یا با دوستی صحبت کن، بدون اینکه احساس کنی لازم است از آن عکس بگیری یا آن را در شبکههای اجتماعی منتشر کنی.
به جزئیات توجه کن: صدای محیط، مزه غذا، احساس بدنی و کیفیت گفتوگو.
پس از پایان فعالیت، از خودت بپرس: «آیا ارزش این تجربه فقط به این است که دیگران از آن باخبر شوند؟»
به اشتراک گذاشتن تجربهها میتواند لذتبخش باشد و ارتباط اجتماعی را تقویت کند. اما لازم نیست هر تجربه ارزشمندی به محتوایی برای نمایش تبدیل شود.
تمرین هشتم: دفترچه انتخاب های آگاهانه داشته باش
در پایان هر روز، یک مورد را یادداشت کن که تصمیم گرفتی آن را دنبال نکنی.
برای مثال:
- امروز گوشی ام را هنگام مطالعه بررسی نکردم.
- خریدی را که فقط تحت تأثیر تبلیغ بود به تعویق انداختم.
- در یک بحث غیرضروری شرکت نکردم.
- بهجای پذیرفتن یک برنامه اضافی، استراحت کردم.
سپس بنویس که این انتخاب چه اثری بر زمان، انرژی، تمرکز یا روابط تو داشت.
بعد از یک هفته، یادداشتها را مرور کن. ممکن است متوجه شوی بعضی از فرصتهایی که کنار گذاشتهای، برخلاف تصور اولیه، اهمیت زیادی برایت نداشتهاند. شاید هم دریابی که بعضی فرصتها ارزش بیشتری از آنچه تصور میکردی داشتهاند.
هر دو نتیجه میتوانند به تصمیمگیری بهتر در آینده کمک کنند.
برنامه هفت روزه برای تمرین جومو
اگر ترجیح میدهی به جای اجرای همزمان همه تمرینها، بهتدریج پیش بروی، برنامه زیر نقطه شروع مناسبی است.
| روز | تمرین | هدف |
|---|---|---|
| روز اول | مشاهده دفعات بررسی بیهدف گوشی | شناخت عادتهای فعلی |
| روز دوم | یک بازه ۱۵ دقیقهای بدون شبکه اجتماعی | تمرین مکث |
| روز سوم | نوشتن سه اولویت مهم زندگی | روشن شدن معیارهای تصمیمگیری |
| روز چهارم | رد کردن یک درخواست غیرضروری، در صورت امکان | تمرین انتخاب آگاهانه |
| روز پنجم | بررسی یک مقایسه اجتماعی | شناخت افکار و فرضها |
| روز ششم | انجام یک فعالیت بدون ثبت و انتشار | توجه به تجربه مستقیم |
| روز هفتم | مرور دفترچه انتخابها | ارزیابی و برنامهریزی |
پس از پایان هفته، بهجای اینکه فقط بپرسی «چقدر کمتر از گوشی استفاده کردم؟»، این پرسشها را نیز بررسی کن:
- آیا استفاده من از شبکههای اجتماعی هدفمندتر شد؟
- آیا راحتتر توانستم درباره پذیرفتن یا نپذیرفتن برنامهها تصمیم بگیرم؟
- آیا زمان بیشتری به فعالیتهای مهم خودم اختصاص دادم؟
- آیا همچنان ارتباطات ضروری و روابط ارزشمندم را حفظ کردم؟
این پرسشها به تو کمک میکنند جومو را با توجه به کیفیت زندگی خودت ارزیابی کنی، نه با یک عدد ثابت که برای همه افراد مناسب باشد.
رابطه فومو و جومو با روانشناسی مثبت گرا
روان شناسی مثبت گرا به مطالعه علمی عواملی میپردازد که میتوانند به بهزیستی، روابط معنادار و عملکرد بهتر انسان کمک کنند. از این منظر، جومو میتواند فرصتی برای بازنگری در نحوه استفاده از زمان و تعریف شخصی موفقیت باشد.
اما یک نکته مهم وجود دارد: روانشناسی مثبت گرا به معنای مثبت اندیشی اجباری نیست. قرار نیست با گفتن اینکه «از دست دادن هم خوب است»، هر محرومیت یا فرصت از دست رفتهای را خوشایند جلوه دهیم.
بیشتر بخوانید: روانشناسی سنتی یا روانشناسی مثبتنگر؟ کدام برای حال خوب مؤثرتر است؟
سه مفهوم در این زمینه اهمیت دارند:
خودمختاری؛ انتخاب بر اساس دلایل خودمان
در نظریه خود تعیین گری، خود مختاری به تجربه اختیار و احساس اراده در رفتار اشاره دارد. این مفهوم به معنای انجام هر کاری که دلمان میخواهد نیست؛ بلکه به این معنا ست که تصمیم هایمان تا حد ممکن با دلایل و ارزشهایی که میپذیریم هماهنگ باشند.
وقتی فقط از ترس قضاوت دیگران در یک برنامه شرکت میکنیم، ممکن است احساس کنیم اختیار کمتری داریم. در مقابل، وقتی دلایل حضور یا عدم حضورمان را بررسی میکنیم، امکان تصمیمگیری آگاهانه بیشتر میشود.
ذهن آگاهی؛ بازگشت به تجربه اکنون
ذهن آگاهی به توجه به تجربه لحظه حاضر، همراه با آگاهی و بدون قضاوت شتابزده اشاره دارد.
در زمینه فومو، ذهنآگاهی میتواند کمک کند متوجه شویم چه زمانی در یک فعالیت حضور داریم، اما ذهنمان درگیر اتفاقات دیگری است.
برای مثال، ممکن است هنگام گفتوگو با یک دوست، مرتب به پیامهایی فکر کنیم که هنوز بررسی نکردهایم. توجه آگاهانه به گفتوگو میتواند به ما کمک کند کیفیت تجربه فعلی را بهتر درک کنیم.
پژوهش براون و رایان در سال ۲۰۰۳ از منابع مهم بررسی رابطه ذهنآگاهی و بهزیستی روانشناختی است؛ با این حال، این پژوهش بهطور اختصاصی اثربخشی تمرینهای جومو را بررسی نکرده است.
بیشتر بخوانید: ذهن آگاهی در محیط کار؛ چگونه با تمرینات ساده از فرسودگی شغلی جلوگیری کنیم؟
پذیرش محدودیت؛ همه فرصتها را نمیتوان تجربه کرد
زمان، انرژی و منابع ما محدودند. هیچکس نمیتواند در همه برنامهها شرکت کند، تمام مهارتها را بیاموزد، همه روابط را به یک اندازه پرورش دهد و همه فرصتهای شغلی را تجربه کند.
پذیرش این محدودیتها به معنای تسلیم شدن نیست؛ بلکه زمینه انتخاب دقیقتر را فراهم میکند.
گاهی رشد شخصی نه با افزودن یک فعالیت جدید، بلکه با کنار گذاشتن فعالیتی آغاز میشود که دیگر با اهداف ما هماهنگ نیست.
چگونه بفهمیم فومو بر تصمیمهای ما تأثیر گذاشته است؟
فومو یک تشخیص بالینی مستقل نیست، اما میتوانیم الگوهای رفتاری مرتبط با آن را بررسی کنیم.
به این پرسشها فکر کن:
- آیا بدون دلیل مشخص، بارها شبکههای اجتماعی را بررسی میکنم؟
- آیا دیدن تجربههای دیگران باعث میشود از زندگی خودم ناراضی شوم؟
- آیا از ترس جا ماندن، برنامههایی بیشتر از توانم میپذیرم؟
- آیا هنگام استراحت احساس میکنم باید کار مفیدتری انجام دهم؟
- آیا برای تصمیمگیری بیشتر از نیازها و اهداف خودم، به رفتار دیگران توجه میکنم؟
- آیا از ترس اینکه دیگران مرا فراموش کنند، به پیامها فوراً پاسخ میدهم؟
پاسخ مثبت به چند مورد از این پرسشها به معنای وجود اختلال روانی نیست. این پرسشها صرفاً به خودارزیابی کمک میکنند و جایگزین ابزار سنجش معتبر یا ارزیابی تخصصی نیستند.
اگر نگرانی از جا ماندن بهطور مداوم خواب، تمرکز، روابط یا عملکرد روزمره را مختل میکند، بهتر است موضوع را با متخصص سلامت روان بررسی کنی.
پرسشهای متداول درباره فومو و جومو
آیا فومو یک اختلال روانی است؟
خیر. فومو بهخودیخود یک اختلال روانی مستقل در طبقهبندیهای تشخیصی رایج نیست. این اصطلاح به تجربهای روانشناختی اشاره دارد که شدت و پیامدهای آن در افراد مختلف متفاوت است.
آیا جومو یعنی شبکههای اجتماعی را کنار بگذاریم؟
خیر. جومو به معنای انتخاب آگاهانه است، نه حذف اجباری فناوری. فرد میتواند از شبکههای اجتماعی برای یادگیری، ارتباط با دوستان یا توسعه حرفهای استفاده کند و در عین حال، احساس نکند که باید دائماً آنلاین باشد.
آیا فومو همیشه بد است؟
خیر. توجه به فرصتها و تمایل به ارتباط با دیگران میتواند سازگارانه باشد. فومو زمانی مسئلهسازتر میشود که نگرانی از جا ماندن، تصمیمگیری را مختل کند یا با استفاده مشکلساز از فناوری و نارضایتی مداوم همراه شود.
چگونه در شبکههای اجتماعی کمتر فومو را تجربه کنیم؟
میتوان از خاموش کردن اعلانهای غیرضروری، تعیین زمانهای مشخص برای بررسی شبکهها، توجه به محتوای مقایسهبرانگیز و اختصاص دادن زمان به فعالیتهای معنادار شروع کرد. هدف، استفاده متناسب و آگاهانه است؛ نه رسیدن به یک عدد ثابت برای مدت استفاده از گوشی.
آیا جومو به معنای بیتفاوتی نسبت به دیگران است؟
خیر. فرد میتواند به روابط خود اهمیت بدهد و در عین حال، همه دعوتها یا برنامهها را نپذیرد. مرزگذاری سالم با بیتفاوتی تفاوت دارد. آنچه اهمیت دارد، توجه به نیازهای خود در کنار مسئولیتها و نیازهای دیگران است.
آیا میتوان فومو را کاملاً از بین برد؟
هیچ تضمینی برای حذف کامل فومو وجود ندارد. این احساس ممکن است در موقعیتهای مختلف دوباره ظاهر شود. هدف واقعبینانه این است که بتوانیم آن را بشناسیم، بدون واکنش عجولانه با آن مواجه شویم و تصمیمی هماهنگ با اولویتهایمان بگیریم.
فومو و جومو ؛ زندگی بهتر همیشه به معنای تجربه های بیشتر نیست
فومو به ما یادآوری میکند که ممکن است درگیر نگرانی از فرصتهایی شویم که انتخاب نکردهایم. جومو نیز توجه ما را به امکان دیگری جلب میکند: اینکه بتوانیم از بعضی فرصتها صرفنظر کنیم، بدون اینکه ارزش زندگی خود را زیر سؤال ببریم.
با این حال، هدف نباید تبدیل شدن به فردی باشد که همیشه از جا ماندن نمیترسد یا از هر انتخابی رضایت کامل دارد. چنین انتظاری واقعبینانه نیست.
گاهی واقعاً از دست دادن یک فرصت ناراحتکننده است. گاهی نیز حضور در یک برنامه ارزشمندتر از استراحت کردن است. آنچه اهمیت دارد، توانایی تشخیص تفاوت این موقعیتهاست.
برای این کار، میتوانیم پیش از هر تصمیم از خودمان بپرسیم: «آیا این فرصت را به دلیل ارزش واقعی آن انتخاب میکنم یا فقط میترسم از دیگران عقب بمانم؟»
این پرسش ساده میتواند نقطه شروعی برای رابطهای آگاهانهتر با زمان، شبکههای اجتماعی و انتخابهای روزمره باشد.
قرار نیست همه تجربههای خوب دنیا را داشته باشیم. قرار است یاد بگیریم کدام تجربهها برای زندگی ما ارزشمندترند و چگونه با انتخابهای خودمان مسئولانهتر زندگی کنیم.
ترجمه و تنظیم : علیرضا صدیق منش، مشاور و روانشاس مثبت نگر
فهرست منابع:
Przybylski, A. K., Murayama, K., DeHaan, C. R., & Gladwell, V. (2013). Motivational, emotional, and behavioral correlates of fear of missing out. Computers in Human Behavior, 29(4), 1841–1848
https://doi.org/10.1016/j.chb.2013.02.014
Groenestein, E., Willemsen, L., van Koningsbruggen, G. M., & Kerkhof, P. (2024). Fear of missing out and social media use: A three-wave longitudinal study on the interplay with psychological need satisfaction and psychological well-being. New Media & Society
https://doi.org/10.1177/14614448241235935
Chan, S. S., Van Solt, M., Cruz, R. E., Philp, M., Bahl, S., Serin, N., Amaral, N. B., Schindler, R., Bartosiak, A., Kumar, S., & Canbulut, M. (2022). Social media and mindfulness: From the fear of missing out (FOMO) to the joy of missing out (JOMO). Journal of Consumer Affairs, 56(3), 1312–1331
https://doi.org/10.1111/joca.12476
Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117–140
https://doi.org/10.1177/001872675400700202
Brown, K. W., & Ryan, R. M. (2003). The benefits of being present: Mindfulness and its role in psychological well-being. Journal of Personality and Social Psychology, 84(4), 822–848
https://doi.org/10.1037/0022-3514.84.4.822
Satıcı, S. A. (2025). Adaptation of the Joy of Missing Out (JoMO) Scale: Its association with fear of missing out (FoMO), social media use, mental well-being, mindfulness, and self-compassion. Educational and Developmental Psychologist
https://doi.org/10.1080/20590776.2025.2545254













